بازار IT در حالی با کاهش واردات، محدودیتهای ارزی و افزایش قیمت جهانی قطعات دستوپنجه نرم میکند که اکنون بخشی از نیاز آن از مسیر لپتاپهای استوک و دستدوم تامین میشود. محمدرضا فرجی تهرانی، نایبرئیس اول اتاق اصناف تهران و رئیس اتحادیه صنف فناوران رایانه، میگوید در ۹ ماه گذشته ثبت سفارش و تخصیص ارز حوزه IT عملاً متوقف بوده و ثبت سفارش رسمی این حوزه در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۷۰ میلیون دلار رسیده است. به گفته او، در نبود واردات رسمی کافی، لپتاپهای استوک و دستدوم نهتنها به حاشیه رانده نشدند بلکه خود عاملی برای کنترل کمبود و جلوگیری از جهش بیشتر قیمتها تبدیل بودند.
در ماههای اخیر، با توجه به جنگ و کاهش واردات تجهیزات سختافزاری، برخی از فعالان بازار معتقد بودند بازار IT به سمت نیمهتعطیل شدن پیش رفته است. با ادامه این وضعیت، آیا در بلندمدت دچار کمبود کالا خواهیم شد؟
اگر اتفاقات اخیر رخ نداده بود، من هم با این ارزیابی موافق بودم. اما پس از جنگ، برای تعدادی از کالاهای IT مجوز واردات ملوانی صادر شد که تا حدی به تامین بازار کمک کرد. اگر این تصمیم گرفته نمیشد، احتمال داشت همین امروز نیز دچار کمبود کالا باشیم.
بااینحال، این راهکار بهتنهایی کافی نیست. لازم است وزارت صمت ثبت سفارشهای معوق از سال گذشته و درخواستهای جدید را تعیین تکلیف کند و تخصیص ارز نیز با سرعت بیشتری انجام شود تا کالا بهصورت رسمی وارد کشور شود.
در دوره پس از جنگ، یکی از مهمترین نیازهای کشور نوسازی و بازسازی زیرساختهای فناوری اطلاعات خواهد بود؛ زیرساختهایی که آسیب دیدهاند و به تجهیزات جدید نیاز دارند. اگر روند واردات قانونی بهبود پیدا نکند، با افزایش تقاضا، بازار دچار کمبود کالا و برهم خوردن تعادل عرضه و تقاضا خواهد شد.
یعنی گرانی فعلی بازار را ناشی از کمبود کالا نمیدانید؟
افزایش قیمتها در بازار IT چند عامل دارد. بخشی از آن به رشد قیمت جهانی بعضی از قطعات مانند حافظه (RAM) و هارددیسک بازمیگردد که پیرو توسعه زیرساختهای هوش مصنوعی و افزایش تقاضا برای تجهیز دیتاسنترها رخ داده است. با افزایش قیمت این قطعات، قیمت لپتاپها و سرورها نیز بالا رفته، زیرا مقدار چشمگیری از بهای تمامشده آنها به همین تجهیزات وابسته است.
عامل دیگر، کاهش واردات و محدودشدن عرضه در بازار داخلی است. البته این روند از زمان جنگ آغاز نشده بلکه از آذر و دی سال گذشته و همزمان با برهمخوردن تعادل عرضه و تقاضا، افزایش قیمتها شدت گرفت. بااینهمه، رشد قیمتها در سال جاری نسبت به سال گذشته چندان چشمگیر نبوده است؛ نه بهایندلیل که واردات بهبود یافته بلکه بهدلیل رکود بازار و کاهش تقاضا.
با توجه به افزایش قیمت جهانی کالاهای IT، آیا این موج گرانی در بازار ایران نیز اثر خود را گذاشته یا باید منتظر افزایش قیمتهای بیشتری باشیم؟
بخش عمده این افزایش قیمت تاکنون در بازار ایران منعکس شده است. با وجود این، شرایط بازار ایران با بازارهای جهانی تفاوت دارد، زیرا واردکنندگان مدتهاست ارز سامانهای دریافت نکردهاند و تعداد زیادی از کالاها از مسیرهایی مانند واردات ملوانی و با نرخ ارز آزاد وارد کشور میشود.
در عین حال، قیمت برخی از کالاها هنوز به سطح قیمتهای جهانی نرسیده است، دلیل آن هم موجودی انبار واردکنندگان از دورههای قبل است. در حال حاضر، قیمت کالاهایی مانند هارد، SSD و حتی بعضی از مدلهای لپتاپ در بازار ایران همچنان چند درصد پایینتر از قیمت آنها در بازار امارات است. این در حالی است که اگر هزینههای حمل، انتقال کالا از مسیر عمان و سایر هزینههای جانبی را نیز در نظر بگیریم، میتوان گفت قیمت بخشی از کالاهای IT در بازار ایران هنوز به سطح واقعی قیمتهای جهانی نرسیده است.
عدهای معتقدند واردات ملوانی، که اخیراً مجوزش برای برخی از کالاهای IT صادر شد، توانسته بخشی از کمبود بازار را جبران کند. نظر شما چیست؟
من معمولاً به عملکرد مدیران دولتی معترضم اما به نظرم یکی از کارهای خوب و هوشمندانهای که انجام شد همین واردات ملوانی بود. البته باید این را هم بگویم که ملوان خودش فروشنده کالا نیست؛ یعنی یک نفر از ظرفیت ملوان استفاده میکند، کارمزد آن را میپردازد و کالا را وارد میکند. اگر این اتفاق نمیافتاد، فکر میکنم قیمت بسیاری از کالاها شاید ۱۵ تا ۲۰ درصد بیشتر افزایش پیدا میکرد. این اتفاق کمک کرد بازار تا حدی کنترل شود.
بهدلیل بستهشدن تنگه هرمز و تغییر مسیر واردات از امارات به عمان هم چالشهایی به وجود آمده است. این تغییر مسیر چه تاثیری روی قیمتها گذاشته است؟
این اتفاق تا حدی روی قیمت تاثیر گذاشته است. قبلاً مسیر بسیاری از کالاها چنین بود که از امارات بهصورت مستقیم وارد شوند، اما اکنون بهدلیل شرایطی که پیش آمده مسیر تغییر کرده است. کالا ابتدا باید به عمان برود و بعد از آنجا از مسیر دریایی وارد شود. طبیعتاً هزینه حمل، جابهجایی، زمان و هزینههای جانبی روی قیمت تمامشده کالا تاثیر میگذارد. البته فکر میکنم این بخش تاثیر خیلی زیادی نداشته، اما بههرحال یکی از عواملی است که روی قیمت اثر میگذارد.
یکی دیگر از موضوعات مطرح در بازار، افزایش واردات کالاهای دستدوم و استوک است. چه سهمی از بازار امروز به این کالاها اختصاص دارد؟
باید میان دو گروه از کالاهای دستدوم تفکیک قائل شد. گروه نخست، ماشینهای اداری سنگین مانند دستگاههای کپی هستند که شرایط متفاوتی دارند. در این بخش حدود ۱۴ شرکت مجوز واردات دریافت کردهاند و اختلاف قیمت کالای نو و دستدوم بسیار شایان توجه است؛ بهطوریکه یک دستگاه نو ممکن است چند میلیارد تومان قیمت داشته باشد، اما نمونه دستدوم آن با هزینهای بهمراتب کمتر نیاز سازمانها، مدارس و دانشگاهها را تامین میکند. واردات این کالاها نیز بهصورت قانونی و با مجوز انجام میشود.
اما در بازار لپتاپ، اوضاع متفاوت است. هر لپتاپ دستدومی که در بازار عرضه میشود، لزوماً وارداتی یا قاچاق نیست؛ بخش چشمگیری از این بازار به فروش لپتاپهای کارکرده کاربران اختصاص دارد که پس از مدتی استفاده، دستگاه خود را میفروشند و مدل جدیدتری خریداری میکنند.
در کنار این بازار، تعدادی از لپتاپهای استوک نیز غیررسمی وارد کشور میشوند. برآورد ما این است که حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد ارزش بازار لپتاپ مربوط به این واردات غیرقانونی باشد. شمار زیادی از این کالاها از مزایدههای شرکتها و سازمانهای کشورهای حوزه خلیج فارس خریداری میشوند؛ تجهیزاتی که چند سال استفاده شدهاند اما همچنان کارایی مناسبی دارند.
در شرایطی که ثبت سفارش لپتاپ دچار محدودیت بوده، همین کالاهای استوک تا حدی مانع افزایش بیشتر قیمتها شدهاند و کمبود بازار را جبران کردهاند. البته اگر واردات قانونی و ثبت سفارش به اندازه کافی انجام میشد، حضور این کالاهای غیررسمی میتوانست به واردکنندگان رسمی آسیب بزند، اما در موقعیت فعلی که عرضه قانونی محدود است، چنین اثری عملاً مشاهده نمیشود.
یعنی واردات لپتاپهای استوک و دستدوم توانسته کمبود بازار لپتاپ را جبران و به ثبات بازار کمک کند؟
بله میشود گفت این نوع واردات به بازار کمک کرده. خیلی از این لپتاپها بهصورت عمده و قاچاق وارد نمیشود. مثلاً در فرودگاه امام گاهی دیده میشود در یک تور تفریحی که مثلاً ۲۰ مسافر حضور دارند، همهشان دو سه لپتاپ میخرند و وارد کشور میکنند و در نهایت به اعضای صنف میفرشند. در واقع تعداد زیادی از لپتاپها بهصورت مسافری وارد میشود.
برخی معتقدند تعداد چشمگیری از لپتاپهای موجود در بازار مدلهای قدیمی هستند و این موضوع از عقبماندگی بازار فناوری ایران حکایت دارد. آیا این برداشت درست است؟
خیر، با این برداشت موافق نیستم. امروز جدیدترین مدلهای لپتاپ نیز در بازار ایران عرضه میشوند و هر فردی که دنبال مدلهای روز باشد میتواند آنها را تهیه کند. وجود مدلهای قدیمیتر بهمعنای عقبماندگی کل بازار نیست. بعضی از این محصولات همان کالاهای استوکی هستند که از طریق مزایده وارد کشور شدهاند. از سوی دیگر، هیچ فعال صنفیای نمیتواند مدلهای چهار پنج نسل قبل را بهصورت عمده وارد کند، زیرا بازار برای چنین محصولاتی تقاضای کافی ندارد. مشتری امروز دنبال محصولات بهروز است.
ارزی که برای واردات لپتاپ به واردکنندگان تخصیص داده میشود چه ارزی است؟
ارز تالار دوم. فکر میکنم الآن ۱۳۲ هزار تومان باشد.
از میزان کاهش واردات تجهیزات IT چه آماری در دست است؟
۹ ماه گذشته را نمیتوان مبنای مقایسه قرار داد، زیرا در این مدت عملاً ثبت سفارش و تخصیص ارز انجام نشده و تنها تعداد محدودی از تجار موفق به ثبت سفارشهای محدود شدهاند.
در سال ۱۴۰۳، مجموع ثبت سفارش رسمی کالاهای حوزه IT حدود ۲۷۰ میلیون دلار بود که نسبت به سالهای قبل کاهش چشمگیری نشان میدهد. ما بارها تاکید کردهایم که تجهیزات فناوری اطلاعات باید در زمره کالاهای ضروری قرار گیرند. امروز توسعه زیرساختهای فناوری بدون دسترسی پایدار به تجهیزات سختافزاری امکانپذیر نیست و نمیتوان از اقتصاد دیجیتال یا هوش مصنوعی سخن گفت اما بر تامین این تجهیزات محدودیت اعمال کرد. امیدواریم در سیاستگذاریها، اهمیت کالاهای IT متناسب با نقشی که در توسعه کشور دارند مد نظر قرار گیرد.
اگر اوضاع سیاسی و اقتصادی تغییر کند و تحریمها کاهش یابد، چه اتفاقی برای بازار IT میافتد و اگر جنگ ادامه پیدا کند چه اتفاقی در آینده رخ میدهد؟
اگر توافقها به نتیجه نرسد، اتفاق بدی میافتد و اوضاع از امروز هم بههمریختهتر میشود. نباید این تصور ایجاد شود که اگر یک اتفاق سیاسی رخ دهد، فردای آن روز قیمت کالا نصف میشود. چنین چیزی واقعی نیست. وقتی دولت بودجه سالش را با عددی بسته است، احتمال نصفشدن قیمتها وجود ندارد. ممکن است کاهش قیمت بهمرور رخ دهد. سالهاست همه تجار در حال دور زدن تحریم هستند نهفقط افرادی که در حوزه نفت و سلاح فعالیت میکنند. زیرا به اعضای صنف ما مثلاً در ترکیه تخصیص ارز میدادند و آنها پول را تبدیل میکردند تا بتوانند در کشور دیگری واردات به ایران انجام دهند. اما کاهش محدودیتها قطعاً میتواند تاثیرگذار باشد. امروز بخشی از هزینهای که واردکننده میپردازد مختص انتقال پول، مسیرهای غیرمستقیم و دور زدن محدودیتهاست. اگر این هزینهها کمتر شود، قیمت تمامشده کالا هم کاهش پیدا میکند و بازار رقابتیتر میشود.
بعضی از مصرفکنندگان میگویند فروشندگان در زمان افزایش نرخ ارز، کالا را نگه میدارند تا با قیمت بالاتر بفروشند. نظر شما چیست؟
اینجا باید بین گرانفروشی و گرانشدن کالا تفاوت قائل شویم. وقتی قیمت کالا در مبدأ افزایش پیدا میکند، فروشنده هم مجبور است کالا را با قیمت جدید جایگزین کند. اگر فروشنده کالایی را بفروشد و نتواند با همان پول کالای جدید بخرد، چرخه فعالیت اقتصادی او متوقف میشود. احتکار تعریف مشخصی دارد. احتکار یعنی فرد کالا را نگه دارد تا کمبود مصنوعی ایجاد کند و باعث افزایش قیمت شود. اما اگر یک فعال صنفی موجودی خود را مدیریت کند تا بتواند کالا را جایگزین کند، این احتکار نیست. قیمتگذاری دستوری هم در این شرایط میتواند مشکل به وجود آورد، چون فاصلهای بین قیمت واقعی جایگزینی کالا و قیمت فروش ایجاد میکند. عدهای از تجار هستند که همیشه ارز دولتی را میگیرند و چالشی ندارند اما فروشنده و واردکنندههای ما وضعیتشان متفاوت است.
پیشبینی شما از وضعیت بازار IT در نیمه دوم سال چیست؟ آیا میتوان انتظار داشت اوضاع بهبود پیدا کند؟
اگر آتشبس تثبیت شود، اگر اوضاع رو به بهبود برود، اگر تحریمها کاهش پیدا کند و اگر همکاری دستگاههای گوناگون ادامه یابد، میتوانیم امیدوار باشیم که شرایط بازار بهتر شود اما باید به این نکته توجه کنیم که بخش زیادی از مصرفکنندگان تجهیزات IT، سازمانها و مجموعههای بزرگ هستند، یعنی حدود ۸۵ درصد مشتری ما از لحاظ ارزشی دولت است. از طرف دیگر، همانطور که گفتم، زیرساختهای IT کشور در شرایط اخیر آسیب دیدهاند و احتیاج به بازسازی و تجهیز دارند بنابراین نیاز بازار همچنان پابرجاست. حوزه IT امروز دیگر یک حوزه لوکس نیست؛ بلکه زیرساختی ضروری برای کشور است.
